Przed wojną większość żydowskiej społeczności Brzeska stanowili ortodoksyjni Żydzi. W 1909 roku miało miejsce spotkanie 17 osób, które postanowiły założyć Stowarzyszenie Kowea Itim LeTora Dechasidim – Stowarzyszenie studiowania Tory dla chasydów. Takie Stowarzyszenia działały w wielu galicyjskich miastach. Na przykład, na krakowskim Kazimierzu na ul. Józefa nadal można zobaczyć budynek, który należał do takiego Stowarzyszenia, przetrwała nawet jego nazwa na ścianie frontowej:
Głównym zadaniem tej organizacji było organizowanie, wspieranie i promowanie regularnych, codziennych studiów Tory i Talmudu. Członkowie zobowiązywali się do rezerwowania stałych por dnia na naukę.
Te 17 osób stały się założycielami nowego brzeskiego Stowarzyszenia. Opracowali Statut, który został zatwierdzony w sierpniu 1909 roku przez C.K. Namiestnictwo we Lwowie. We lwowskim archiwum przetrwał egzemplarz Statutu podpisany przez wszystkich członków-założycieli Stowarzyszenia.
„Stowarzyszenie nosi nazwę Kowea Jtim Letora Dechasidim /Stowarzyszenie Studiów Tory dla Chasydów/ i ma swoją siedzibę w Brzesku.
Celem stowarzyszenia jest stworzenie dla swoich członków wspólnego miejsca studiów Talmudu, Miszny, Kabały i innych nauk hebrajskich, gdzie jednocześnie codziennie rano i wieczorem ma odbywać się modlitwa /nabożeństwo/ wraz z wyłożeniem i czytaniem Tory.” (Ze Statutu Stowarzyszenia.)
Chciałabym powiedzieć chociaż parę słów o tych osobach.
Jakob Leib Zimet (1880-1935).
Jakob Leib Zimet i jego żona Rifka z domu Braun mieszkali przed wojną w Brzesku na ul. Głowackiego razem z 10 dziećmi. (Jeszcze dwoje ich dzieci zmarło w wieku niemowlęcym) Jakob Leib był kupcem, na parterze swojej kamienicy (obecny adres ul. Głowackiego,8) prowadził sklep spożywczy, rodzina mieszkała na górze. Oto jak wspominała ojca jego najmłodsza córka Sara Malka:
„Moi rodzice zawsze dbali o całą dalszą rodzinę i dawali im produkty spożywcze ze sklepu. Mama otwierała sklep wcześnie rano. Ojciec przychodził do sklepu później, po skończeniu porannej modlitwy i studiowaniu Tory…
Mój ojciec przez całe życie łączył Torę z pracą. Wstawał codziennie o 4:00 rano, żeby studiować Torę, a o 8:00 przychodził do sklepu. Był bardzo szanowany w mieście, dbał o potrzeby społeczności żydowskiej i był członkiem rady miejskiej…” (Ze wspomnień Sary Malki Shulevich z domu Zimet, udostępnione przez rodzinę.)
Jakob Leib Zimet zmarł w swoim domu, w otoczeniu żony i dzieci, 26 lipca 1935 roku w wyniku choroby nerek, Na jego grobie nadal stoi macewa z wyjątkowo wzruszająca inskrypcją.
Tu pochowany
Korona dobrego imienia
Mąż wysokiego ducha i mądrej wiedzy, rabin
Bogobojny, wywyższony w chasydyzmie
I ascetyzmie, gałązka z pnia świętych mężów
Nasz nauczyciel, pan Jaakow Arie, pod koniec swych dni dodał
Do swojego imienia imię Zeew, syn rabina, szanowanego męża, wywyższonego
W Torze pan Pinchasa Jichaka błogosławionej pamięci, potomek rabina, Gaona,
Cadyka w świętości Tory, naszego nauczyciela Josefa Aschera
Z Przemyśla i rabina, świętego Gaona w świętości Tory
Pana Jaakowa Grunwalda, zięcia rabina, świętego Gaona
Przewodniczącego wszystkich wygnańców rabina Schmelke z Nikolsburga [Mikulova],
niech pamięć cadyka będzie błogosławiona na życie w przyszłym świecie. Zmarł w
wieku 55
Lat w wieczór świętego Szabatu po północy 25 tamuz
5695 [26 lipca 1935]. Niech jego dusza zostanie związana w węzeł życia
(Odczytanie hebrajskiej inskrypcji i jej tłumaczenie na język angielski autorstwa Yossi Elrana; polskie tłumaczenie Anny Brzyskiej)
Moses Dawid Teller (1884 – 1931)
Moses Dawid Teller był również kupcem. Pochodził z Rzepiennika; najprawdopodobniej przeprowadził się do Brzeska po tym jak ożenił się z Sarą Scheindel Zinger. Małżonkowie mieli tylko jedno dziecko, córkę Rifkę, która zmarła w wieku 2 lat. Niestety, Moses Dawid dostał zapalenia płuc i też zmarł młodo, w wieku zaledwie 46 lat.
Efraim Templer (1863-1938)
Tałmudysta Efraim Templer był wnukiem rabina Pinkasa Templera. Mieszkał na ul. Berka Joselewicza, tam był też jego dom modlitwy. Zmarł w 1938 roku, jest pochowany obok ojca i dziadka w ohelu na cmentarzu żydowskim w Brzesku.
Korona Tory
Korona dobrego imienia
Tu pochowany
Nasz mistrz, nauczyciel i rabin, sprawiedliwy Gaon, sławne, święte światło,
chasyd i asceta, w Torze i przykazaniach
Efraim, niech będzie błogosławiona pamięć cadyka, syn Gaona, cadyka, rabbiego
Barucha, przewodniczącego świętego sądu rabinicznego w
Rzepienniku i wnuk Świętego Gaona Rabina Aleksandra Jaakowa,
Przewodniczącego świętego sądu rabinicznego w Wielkich Oczach, i Gaona,
świętego cadyka, rabina i nauczyciela Pinchasa
I Gaon, święty cadyk, stąd rabin i nauczyciel Matityahu
I gałąź z pnia
Świętych Gaonow, autorów „Tvuot Schor” [księga rabina Aleksandra Sandera Schora]
i „Siftei Cohen” [księga rabina Shabtaja Cohena] i rabina Mosze Isserlesa [z
Krakowa], niech ich pamięć będzie błogosławiona, niech ich zasługi strzegą nas
i cały Izrael
Od młodości aż do śmierci nie ruszał się z namiotu
Tory i modlitwy oraz wszystkie jego święte myśli były
Pełne pracy w mądrości świętej Tory, dogłębnie pojmował prawdy
Tory i pozostawił po sobie błogosławieństwo bardzo wielu świętych ksiąg
We wszystkich dyscyplinach Tory i z tym przybył do swojej świątyni
Wielki był jego strach przed Bogiem i jego pobożność. I jego dusza była
Jak proch (ziemi), bo nigdy nie chciał nic dla siebie zyskać z korony Tory
Był wiernym uczniem naszego Świętego Rabina, autora Divrei
Jeheskiela [Jecheskel Schraga Halberstam] z Sieniawy. Jego czysta dusza
powstała
W świętości i czystości ____ 20 dnia Szewat 5698 [22 stycznia 1938 r.]
Niech jego dusza zostanie związana w węzeł życia
(Odczytanie hebrajskiej inskrypcji i jej tłumaczenie na język angielski autorstwa Yossi Elran; polskie tłumaczenie Anny Brzyskiej)
Pinkas Templer (1868-1936)
Pinkas Templer otrzymał imię po swoim pradziadku, rabinie Pinkasie Templerze, macewę którego można zobaczyć w jednym z dwóch oheli na cmentarzu żydowskim w Brzesku. Ożenił się z Cyrlą Perlą Landau, w latach 1896-1910 urodziło im się dziesięcioro dzieci. Był soferem – „pisarzem 10 przykazań” jak jego zawód określono w aktach urodzenia dzieci.
Około1917 roku rodzina wyemigrowała z Polski: Pinkas i Cyrla Perla zawarli ślub cywilny w Wiedniu w 1917 roku, a co najmniej czworo ich dzieci założyło rodziny na Słowacji. Pinkas zmarł na Słowacji w 1936 roku, jest pochowany na cmentarzu żydowskim w mieście Dunajska Streda.
Moses Dawid Landau mł. (1868 – 1942)
Moses Dawid Landau młodszy urodził się w Brzesku w 1868 roku. Ożenił się z Reisel Marjem Stimler. Małżonkowie zamieszkali na ul. Głowackiego (obecny adres ul. Głowackiego, 9), urodziło im się 8 dzieci. Moses Dawid prowadził sklep odzieży męskiej na parterze kamienicy; rodzina mieszkała na górze. Jego żona zmarła w 1927 roku; Moses Dawid został zamordowany w latach wojny.
Gecel Gunzig (1884-1942)
Gecel Gunzig był pra-prawnukiem bardzo znanego krakowskiego rabina Kalonimosa Kalmana Epsteina (1754-1823). O brzeskich potomkach tego rabina można przeczytać w osobnym artykule na naszej stronie: https://brzesko-briegel.pl/aktualnosci/brzescy-potomkowie-krakowskiego-rabina-kalonimosa-kalmana-epsteina/
Gecel ożenił się z córką brzeskiego dajana Perlą Kapel, mieli czworo dzieci. Przed wojną rodzina przeprowadziła się z Brzeska do Krakowa. W 1940 roku mieszkali pod adresem ul. Wąska, 12. Na początku 1941 roku wszyscy zostali skierowani do wysiedlenia z Krakowa do Brzeska. Najprawdopodobniej, wrócili do swojego rodzinnego miasta i – tak jak większość brzeskich Żydów – zostali wywiezieni do Bełżca i tam zamordowani. Pozostały tylko zdjęcia przechowywane w archiwum centralnej biblioteki judaistycznej
Jozef Gunzig (1850-1928)
Jozef Gunzig był ojcem Gecla. Urodził się w Krakowie, przeprowadził się do Brzeska po tym jak ożenił się z prawnuczką rabina Kalonimosa Kalmana Epsteina, Rudel Abusch. Zmarł w 1928 roku w wieku 78 lat, ale jego żona żyła jeszcze ponad 12 lat. Odeszła już w czasie wojny, w 1940 roku, ale zmarła śmiercią naturalną, i na jej grobie rodzina zdążyła postawić macewę.
Tu pochowany
Pan Jozef Gunzig
Syn pana Eliakima Gecla
Odeszła jego dusza 24 cheszwan [5]689 [7 listopada 1928]
Mąż sędziwy, podeszły w latach, służył
Panu do końca swego życia. Niech jego dusza zostanie związana w węzeł życia.
(Odczytanie hebrajskiej inskrypcji i jej tłumaczenie autorstwa Jolanty Kruszniewskiej)
Isak Teichthal (1879-1943)
Isak Teichtahl urodził się w Okocimiu w 1879 roku, był synem Samuela Teichtahla i Rifki Stern. Mieszkał w Brzesku, prowadził sklep towarów bławatnych na ul Głowackiego, naprzeciwko cukierni Neumana. Isak Teichthal bardzo przyjaźnił się z Leibem Landau, modlili się razem w synagodze Isaaka Lipschitza (ze świadectwa wnuka Leiba, Dova Landau). Żoną Isaka Teichthala była Chaja Mandelbaum. Małżonkowie mieli 7 dzieci; wkrótce po urodzeniu najmłodszej córki przeprowadzili się do Krakowa, gdzie Isak również miał sklep. W czasie wojny byli w Brzesku, później w bocheńskim getcie. Wojnę przeżył tylko jeden syn, Akiwa. Isak Teichthal został rozstrzelany w lesie w Szebni 15 sierpnia 1943 roku.
Kalman Reinhold (1878 -?)
Kalman Reinhold był synem Salamona Isaaka Reinholda i Rifki Ides Seelengut. Ożenił się z Anna Sattler, mieli dwoje dzieci. I syn, i córka zginęli w Auschwitz. Najprawdopodobniej, Kalman również został zamordowany, jednak nie udało się znaleźć żadnych dokumentów, które by to potwierdzały
Leib Wolf Stimler (1859-1937)
Leib Wolf Stimler był synem Herscha Schyje Stimlera i Cypory z domu Braun, ożenił się z Taubą Zinger/Birnbaum, mieszkał na ul. Głowackiego. Od 1879 roku prowadził handel towarów mieszanych. Małżonkowie mieli 7 dzieci. Leib Wolf zmarł w 1937 roku, jego żona – w styczniu 1940 roku.
Baruch Keller (1856-1932)
Baruch Keller pochodził z Nowego Sącza, przeprowadził się do Brzeska po tym jak ożenił się z Chaną Cluwe Landau. Małżonkom urodziło się 9 dzieci, ale tylko dwoje dożyło dorosłości. Zmarł w 1932 roku, jest pochowany w pobliżu ohelów na cmentarzu żydowskim w Brzesku.
Błogosławione będzie twoje wejście
A błogosławione będzie twoje wyjście (Pwt. 28,6)
Tu jest pogrzebany*
Mąż zacny, prawy … bogobojny
Stary i w podeszłym wieku (por. Rdz. 24, 1) nasz nauczyciel ,pan i mistrz
Baruch
Syn pana Cwi Hirsza. Odeszła jego dusza 4 Adar II (5)692 [12 marca 1932]
Zięć męża sprawiedliwego, pana Fajwisza, pamięć jego niech będzie błogosławiona
do życia w świecie przyszłym.
Wśród wielkiego płaczu i przygnębienia został zabrany do miejsca spoczynku
Niech liczni synowie jego miasta głoszą jego chwałę.
Kamień drogocenny utracili i nie otrzymali zapłaty
Przez wszystkie swe dni kroczył właściwie w swej pokorze
Swoją rodzinę prowadził drogą prawości do samego końca
Jego Stwórca w ogrodzie Eden ukształtuje jego duszę
Pan mu odpłaci za jego liczne zasługi na końcu czasu
Niech jego dusza będzie związana w węźle życia
(Odczytanie hebrajskiej inskrypcji i jej tłumaczenie autorstwa Jolanty Kruszniewskiej)
Chaim Kornhauser (1881-1942)
Chaim Kornhauser urodził się w Wesołowie w okolicach Zakliczyna. Ożenił się z córka Barucha Kellera Feigla i przeprowadził się do Brzeska. Małżonkowie mieli troje dzieci. Chaim został zamordowany razem z żoną w 1942 roku.
Israel Josef Holzl (1876-1933)
Israel Josef Holzel pochodził z Rzepiennika Strzyżowskiego, ożenił się z urodzoną w Brzesku Marjem Ides Blaugrund. Małżonkowie mieli 7 dzieci; Israel Josef zmarł w Brzesku 29 października 1933 roku na raka.
Tu jest pogrzebany
Mąż prawy rabin, nasz nauczyciel, pan
Israel Josef
Syn pana Chaniny
Odszedł w dobrej sławie 11 cheszwan (5)694 [31 października 1933]
Niech jego dusza będzie związana w węźle życia
(Odczytanie hebrajskiej inskrypcji i jej tłumaczenie autorstwa Jolanty Kruszniewskiej)
Kalman Singer (1883-1942)
Kalman Singer urodził się w Żabnie, był synem Szlomo i Dwory z domu Schullehrer. Ożenił się z pochodząca z Brzeska Gittlą Desser. Mieli sześcioro urodzonych w Brzesku dzieci. Został zamordowany w latach wojny razem z żoną i 4 dzieci.
Manes Waksman (1884 -?)
Manes Waksman urodził się w Oleszycach 30 listopada 1884 roku; przeprowadził się do Brzeska po tym jak ożenił się z Chaną Mindel Templer. Małżonkowie mieli 4 córki i syna, dziewczynki uczęszczały do szkoły powszechnej na ul. Głowackiego, były dobrymi uczennicami. Najprawdopodobniej, w latach 1930. rodzina przeprowadziła się do Oświęcimia, bo to w tym mieście Manes i Chana Mindel zawarli ślub cywilny w 1937 roku.
Moses Leser Landau (1885-1942)
Moses Leser Landau urodził się w Nowym Sączu w 1885 roku, był synem brzeskiego kupca Barucha Landau i Sary Nichy Peterfreund. Ożenił się z Hendel Abrahamowicz, zamieszkał w Brzesku. Małżonkowie mieli kilkoro dzieci; wojnę przeżył urodzony w 1909 roku syn Baruch Jechiel, który w 1957 roku złożył w Jad Waszem świadectwo o śmierci swoich rodziców i dwóch sióstr w obozie Bergen Belsen.
Mendel Israel
Mendel Israel urodził się w Wojniczu. Ożenił się z Ruchlą Wieliczkier i przeprowadził się do Brzeska. Małżonkowie mieli pięcioro dzieci urodzonych w latach 1880-1889 (troje zmarło w wieku niemowlęcym). Mendel był właścicielem realności i „pisarzem dziesięciu przykazań Bożych w Brzesku” (tak jego zawód określono w akcie urodzenia jego syna). Ruchla Wieliczkier zmarła w 1919 roku w wieku 60 lat, wtedy jej mąż jeszcze żył. Nie udało się ustalić losu Mendla Israela.
Siedemnastu religijnych Żydów, dla których tak ważne było codzienne studiowanie Tory. Ośmiu zmarło śmiercią naturalną przed wojną; sześciu zamordowano w latach Zagłady. Los jeszcze trzech pozostaje nieznany.