W październiku 2026 roku już po raz 12 organizowaliśmy wydarzenia upamiętniające przedwojenną żydowską społeczność Brzeska i powiatu brzeskiego.
Kiedyś łączyliśmy się tylko w pamięci o zamordowanych brzeskich Żydach, ale później zrozumieliśmy, że to byłoby bardzo niesprawiedliwe – pamiętać o ludziach, którzy przez kilka wieków żyli w Brzesku, tylko z powodu ich tragicznej śmierci w czasie Drugiej Wojny Światowej. Od tej pory zawsze organizujemy koncerty, spotkania, wystawy opowiadające o życiu Żydów w Brzesku i powiecie przed wojną, a w kolejny dzień – Marsz Pamięci.
W 2026 roku najpierw spotkaliśmy się 9 października na koncercie piosenki międzywojennej „Tych lat nie odda nikt” przygotowanym przez brzeską młodzież. Prowadzący koncert Adam Musiał przybliżył zebranym sylwetki autorów najbardziej znanych piosenek z tego okresu. Najprawdopodobniej, dla większości widzów było zaskoczeniem, że autorami muzyki i/albo tekstów do 90 procent tych pieśni byli polscy Żydzi.
Na początku koncertu Magdalena Wójcik i Maja Obijalska przeczytały wiersz Antoniego Słonimskiego „Elegia miasteczek żydowskich” łącząc wszystkich z tematem przedwojennego życia i zagłady polskich Żydów. Później słuchaliśmy między innymi tak znanych piosenek jak „Miłość ci wszystko wybaczy” czy „To ostania niedziela” w wykonaniu Kingi Łobody (wokal), Zuzanny Nizioł (wokal), Julii Młastek (instrumenty klawiszowe, wokal), Soni Węgrzyn (skrzypce).
Na zakończenie koncertu zabrzmiał wiersz Maji Obijalskiej „Przestroga”
…Wczuj się w podmuchy wiatru, które jak kiedyś
niosły
niegroźne, pełne uprzejmości rozmowy, teraz niesie
płacz, dalej głośny.
Nie odwracaj wzroku, złap w dłoń ten jakże
„zwykły”
żółty bukiet. Zanieś i pomyśl.
Bo zło nie rodzi się w krzyku, a w milczeniu,
w bezczynności. W sercach, które zapomniały czuć.
Cały koncert może obejrzeć tu:
W sobotę 10 października razem z Powiatową i Miejską Biblioteka Publiczną w Brzesku organizowaliśmy promocję wydanej przez Stowarzyszenie „Pamięć i Dialog. Wspólna historia” książki „Szkoła – miejsce spotkania. Brzesko i region przed 1939 rokiem” połączoną ze spotkaniem autorskim.
De facto praca nad tą książką zaczęła się ponad 5 lat temu, kiedy dyrektor brzeskiego liceum Ryszard Ostrowski udostępnił archiwa szkoły, w tym arkusze ocen wszystkich przedwojennych uczniów brzeskiego gimnazjum. To wtedy zaczęłam badać losy żydowskich uczniów tej szkoły. W 2024 roku okazało się, że w archiwach szkoły podstawowej Nr 1 w Brzesku również przetrwały przedwojenne dokumenty – dzięki uprzejmości dyrekcji szkoły udało się odnaleźć dane dotyczące 1616 żydowskich uczniów i uczennic, którzy przed 1939 rokiem uczęszczali do szkół powszechnych w Brzesku. Kilka miesięcy później dyrektor szkoły podstawowej w Okocimiu Marek Serwin również udostępnił archiwa swojej szkoły.
Jesienią 2024 roku pojawił się pomysł, żeby spróbować chociaż w niewielkim stopniu odtworzyć historię przedwojennych szkół Brzeska i regionu, w których obok siebie uczyły się katolickie i żydowskie dzieci. Stworzyliśmy zespół z pracownikami brzeskiej biblioteki Moniką Sachą i Mateuszem Michalskim, którzy zajmują się m.in. dokumentowaniem dziedzictwa kulturowego regionu, i historykiem z Borzęcina Lucjanem Kołodziejskim; rozpoczął się również cykl spotkań, w których wzięli udział starsi mieszkańcy Brzeska.
W wyniku prac badawczych we wrześniu 2025 roku powstała wystawa „Szkoła – miejsce spotkania”, którą przez 2 miesiąca można było oglądać w Regionalnym Centrum Kulturalno-Bibliotecznym w Brzesku. Jednak zgromadzony materiał nie dało się zmieścić w ramach niewielkiej wystawy, w związku z czym zdecydowaliśmy przygotować publikację, która zawiera m.in. podstawowe dane dotyczące ponad 1800 przedwojennych żydowskich uczniów szkół Brzeska, Borzęcina i Okocimia.
Książka ukazuje przedwojenne szkoły Brzeska – gdzie odsetek żydowskich uczniów pozostawał znaczny – oraz dwóch mniejszych ośrodków, Borzęcina i Okocimia – gdzie co roku do szkół uczęszczało zaledwie kilkoro żydowskich dzieci – jako przestrzeni spotkania odmiennych tradycji. Były to miejsca, w których dzieci reprezentujące różne kultury, często nieposiadające początkowo wspólnego języka (dla większości uczniów żydowskich językiem ojczystym był jidysz), zdobywały nie tylko wiedzę formalną, lecz także uczyły się współistnienia w wielokulturowym społeczeństwie.
Wydarzenie zgromadziło licznie przybyłych mieszkańców oraz gości, którzy mieli okazję posłuchać wystąpień autorek i autorów, odebrać bezpłatny egzemplarz książki, uzyskać pamiątkowe dedykacje oraz porozmawiać o lokalnej historii. Było sporo wzruszeń i ważnych rozmów.
Już wiem, że chociaż książka została opublikowana, prace badawcze nadal będą trwały.
Książkę można nadal odebrać w Powiatowej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Brzesku (Brzesko, Plac targowy 10) albo w formacie PDF po wysłaniu prośby na adres info@brzesko-briegel.pl
W niedzielę 11 października spotkaliśmy się na Marszu Pamięci, żeby uczcić pamięć żydowskich mieszkańców Brzeska i powiatu brzeskiego, którzy zostali zamordowani 84 lata temu.
Żyjemy w trudnych czasach. I często dzisiejsze niepewności, zło, wojny mają bardzo duży wpływ na to jak postrzegamy świat, również takie wydarzenia jak Marsz Pamięci. Nie powiem na ten temat nic mądrzejszego niż dyrektor brzeskiego liceum Ryszard Ostrowski. Bardzo zachęcam Państwa do przeczytania pełnego tekstu jego przemówienia.
https://brzesko-briegel.pl/wp-content/uploads/2026/10/Przemówienie-Ryszarda-Ostrowskiego-POL.docx
A tu powiem tylko, że szczególnie kiedy naokoło jest dużo zła, tak ważne jest robić coś dobrego – tam gdzie możemy. I przekazywać te wartości młodzieży. Pamięć o zgładzonych mieszkańcach miasta – 2/3 przedwojennej społeczności Brzeska! – zdecydowanie należy do tych ważnych i dobrych rzeczy.
Jak co roku, zebranych na Placu Kazimierza Wielkiego mieszkańców Brzeska, młodzież szkolną, zaproszonych gości i potomków brzeskich Żydów przywitał wiceburmistrz Brzeska Grzegorz Brach podkreślając ważność wspólnej pamięci o przeszłości.
Do uczestników Marszu Pamięci zwrócili się również rabin Eliezer Gurary i dyrektor liceum Ryszard Ostrowski.
Z Placu Kazimierza Wielkiego – brzeskiego Umschlagplatz, skąd jesienią 1942 roku Żydów wywieziono do Bełżca – uczestnicy przeszli pod budynek synagogi przy ulicy Puszkina. Rabin Gurary odczytał modlitwę za zmarłych; na znak pamięci złożono tam wiązanki kwiatów i znicze.
Następnie wszyscy podążyli w stronę cmentarza żydowskiego przy ulicy Czarnowiejskiej, gdzie oddano hołd ofiarom Holokaustu. Marszu Pamięci towarzyszył poczet sztandarowy ze szkoły podstawowej Nr 2.
Znów zabrzmiały żydowskie modlitwy; potomkowie brzeskich Żydów odczytali imiona swoich zamordowanych krewnych.
Tegoroczny Marsz Pamięci był szczególnie poświęcony ponad 1800 żydowskim uczniom i uczennicom szkół Brzeska i regionu. I chyba wszyscy byliśmy bardzo poruszeni wsłuchując się w imiona zamordowanych odczytywane przez obecnych uczniów szkół w Brzesku, Borzęcinie i Okocimiu, do których przed wojną uczęszczały i katolickie, i żydowskie dzieci.
Na zakończenie ceremonii, której towarzyszyły piękne melodie w wykonaniu Soni Węgrzyn, wszyscy mieli możliwość położyć kamyki przy grobach masowych mieszkańców Brzeska, którzy zostali zamordowani 84 lata temu tylko dlatego, że byli Żydami.
Nie sposób wymienić wszystkie organizacje i osoby, które przyczyniły się do organizacji wydarzeń upamiętniających zgładzoną żydowską społeczność Brzeska i regionu, ale szczególne podziękowania należą się:
- burmistrzowi Brzeska panu Tomaszowi Latosze, wiceburmistrzowi Grzegorzowi Brachowi i pani Iwonie Leś;
- Powiatowej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Brzesku, jej dyrektorce Karinie Legutek i pracownikom Monice Sasze i Mateuszowi Michalskiemu;
- Miejskiemu Ośrodkowi Kultury i jego dyrektorce Ewelinie Stępien;
- rabinowi Eliezeru Gurariemu i prof. Jonathanowi Webberowi
- dyrektorowi brzeskiego liceum Ryszardowi Ostrowskiemu;
- uczniom i uczennicom szkoły podstawowej Nr 2 w Brzesku, brzeskiego liceum, szkół podstawowych w Okocimiu i Borzęcinie Górnym, którzy odczytywali imiona zamordowanych żydowskich uczniów ze swoich szkół;
- harcerzom i pocztowi sztandarowemu ze szkoły podstawowej Nr 2;
- potomkom brzeskich Żydów, Dinie Feldman i Anshelowi Pfefferowi i badaczowi historii Mali Zimetbaum,Johnowi Paulowi Leavey
- skrzypaczce Soni Węgrzyn
- panu Januszowi Mytkowiczowi, który udostępnił brzeskiemu muzeum swoje szkice z serii Bejt Olam – Dom Wieczności
- osobom ze Stowarzyszenia „Pamięć i Dialog, Wspólna historia” – Dorocie Pstrąg, która organizowała udział w Marszu Pamięci tylu uczniów ze swojej szkoły; Bernadecie Styczeń, Annie Kudle, Zuzannie Peters-Musiał, Damianowi Styrnie, Agnieszce Herbert-Styrnie, Bogdanowi Brzyskiemu;
- Krzysztofowi Wasyłkowi za zdjęcia, które są prezentowane w tym artykule;
- wszystkim, którzy przyszli, żeby wyrazić swoją pamięć i szacunek do żydowskich mieszkańców Brzeska zamordowanych w latach Zagłady.
Pamiętamy razem.
© Anna Brzyska, 2026