We wrześniu 2025 roku już po raz 11 organizowaliśmy wydarzenia upamiętniające przedwojenną żydowską społeczność Brzeska i powiatu brzeskiego.
11 września Adam Musiał, pedagog z ponad 20-letnim doświadczeniem nauczania w krakowskim liceum, edukator współpracujący z wieloma placówkami edukacyjnymi i naukowymi w Polsce i zagranicą, poprowadził wykład „Po co ta pamięć?”, a później warsztaty „Polskość niejedno ma imię ” dla grupy młodzieży z brzeskiego liceum.
Podczas wykładu i późniejszej dyskusji, w której wzięli udział licealiści i uczniowie technikum, nie zabrakło trudnych pytań. Młodzi ludzie mieli możliwość zastanowić się nad koniecznością pamiętania o Holokauście, nad kwestią tożsamości narodowej, własnej postawy wobec inności, porozmawiać o tym, czym jest patriotyzm. Był to ważny czas głębszej refleksji nad istotnymi sprawami. Podziękowania należą się Panu Musiałowi i brzeskiej młodzieży, która tak licznie uczestniczyła w tym wydarzeniu.
W tym roku gościliśmy w Brzesku potomków pięciu żydowskich rodzin: Landau, Sperber/Glassner, Becker, Vogelhut i Mingelgrin. Oprócz ogólnego programu, mogłam spędzić trochę czasu z tymi rodzinami, pokazując im Brzesko i nagrobki ich przodków na cmentarzu żydowskim.
Co roku upamiętniamy nie tylko Zagładę, ale także przedwojenne życie brzeskich Żydów. W sobotę 13 września miały miejsce 2 wydarzenia.
Wernisaż wystawy „Szkoła – miejsce spotkania. Brzesko i region przed 1939 rokiem”.
Tworzyliśmy tą wystawę razem z Monika Sachą, Mateuszem Michalskim i Lucjanem Kołodziejskim przez ponad pół roku, ale współautorami wystawy są również mieszkańcy Brzeska i powiatu brzeskiego, którzy przynosili pamiątki związane z przedwojenną edukacją w regionie.
Już od drugiej połowy XIX wieku szkoły ludowe w powiecie brzeskim faktycznie były miejscem spotkania katolickich i żydowskich dzieci. Kolejne plansze wystawowe są poświęcone systemowi edukacji w Galicji i II Rzeczpospolitej, religijnej edukacji katolickich i żydowskich dzieci; szkołom ludowym w Brzesku, Okocimiu, Borzęcinie, brzeskiemu gimnazjum; możecie państwo przeczytać wspomnienia katolickich i żydowskich uczniów szkół powiatu brzeskiego, poznać losy niektórych absolwentów…
Wernisaż rozpoczął się od krótkich wystąpień autorów wystawy; później były rozmowy przy planszach wystawowych i degustacja potraw inspirowanych tradycjami polskiej i żydowskiej kuchni.
Projekt graficzny wystawy wykonała Katarzyna Kostecka; realizacja tego projektu była możliwa dzięki grantowi przyznanemu naszemu Stowarzyszeniu przez Forum Dialogu.
Program muzyczny „Nie zapomnij o nas”
W tym roku postanowiliśmy uczcić pamięć przedwojennej żydowskiej społeczności Brzeska tworząc program muzyczny na podstawie wspomnień ocalałych brzeskich Żydów.
Ten fragment ze świadectwa Chaima Tellera stał się motywem przewodnim całego programu:
„Pamiętam Briegel – tak Żydzi nazywali Brzesko – z najwcześniejszych lat mojego dzieciństwa. Nadal widzę małe dziewczynki – Esterki, Sary, Chany, z ich potarganymi włosami i smutnym spojrzeniem w oczach, jaśniejących ich pięknem, gdy biegną ze szkoły, aby grać w klasy. Widzę chłopców, małych Abramków, Mosze, Szlomo z ich kręconymi pejsami, wracających ze swoich chederów ciemnymi zimowymi nocami.
Widzę starców, którzy wstając zimą wcześnie rano, trzymali się rozgrzanego pieca, odmawiali poranne modlitwy; i wzdychali co roku nad surową zimą. Widzę krawców, kapeluszników, szewców, cieśli, blacharzy, malarzy, szklarzy, którzy tak ciężko walczyli o utrzymanie swoich rodzin…
Całe miasteczko stoi przede mną, z jego synagogą, domami modlitwy, łaźniami, Domem Ludowym, wszystkie domy, uliczki i place. Te obrazy przesuwają się przede mną, od lat, i wołają i krzyczą: Nie zapomnij o nas! Nie zapomnij o nas!”
Damian Styrna stworzył scenografię w oparciu o przedwojenne zdjęcia brzeskich Żydów, a Agnieszka Piekarz włożyła cały swój talent i serce w przygotowanie młodych – i bardzo młodych – artystów.
Tu można znaleźć zapis całego programu: https://www.youtube.com/watch?v=SFHj_AvnKqg
W niedzielę 14 września o g. 16:00 rozpoczął się Marsz Pamięci. Jak co roku, zebraliśmy się na Placu Kazimierza Wielkiego, gdzie 83 lata temu Niemcy zebrali wszystkich Żydów, którzy jeszcze byli w brzeskim getcie. „Gestapowcy zganiali Żydów na targowisko, kazali im klękać aż zebrali całą ludność żydowską. Potem ustawili ich piątkami i pieszo gnali ich na stację Słotwina, która znajduje się dwa kilometry za miastem. Na stacji był już przygotowany pociąg, do którego zostali załadowani i wywiezieni i wszelki ślad po nich zaginął. Brzesko stało się „Judenrein” (ze świadectwa Leona Epsteina, 1948). Nie możemy przywrócić życia tym ludziom możemy tylko – i aż tyle – pamiętać o nich.
Profesor Jonathan Webber powiedział: „Holokaust dotknął nas wszystkich, każdego z nas na swój sposób. Pamięć jest niezbędnym elementem szerszego procesu uzdrawiania kulturowego, który dokonuje się poprzez dialog między nami wszystkimi. Módlmy się, aby pamięć pomogła przynieść odkupienie i aby Bóg przywrócił duchowy potencjał, który ofiarował ludzkości. Tak, rzeczywiście, Bóg został pomniejszony w Auschwitz, Bełżcu i wszędzie tam, gdzie Żydzi, Polacy i przedstawiciele wielu innych narodów ginęli podczas wojny; ale módlmy się, aby Jego imię i Jego przesłanie mogły znów odzyskać wielkość. Módlmy się o przywrócenie światu duchowości, etyki i moralności. To, w sensie duchowym, jest prawdziwą zemstą na mordercach – jeśli uda się przywrócić światu te wartości i jeśli uda się wzmocnić młode pokolenie w sprzeciwie wobec ideologii nienawiści. Myślę, że to jest główne przesłanie, o którym powinniśmy myśleć w tę rocznicę zagłady Żydów w Brzesku”.
Dyrektor brzeskiego liceum Ryszard Ostrowski powiedział: „Nie bądźcie obojętni.. Pamięć to nie tylko podróż w przeszłość. To przede wszystkim lekcja, która ma nas nauczyć rozpoznawać zło w teraźniejszości. Musimy być czujni. Musimy odróżniać prawdę od kłamstwa. Naszym zadaniem jest dać świadectwo, opowiedzieć historię. Waszym zadaniem jest przenieść tę historię, tę lekcję w przyszłość. Uczynić z niej tarczę. Tarczę przeciwko obojętności, która jest cichym wspólnikiem zbrodni. Pamięć to nie jest utopia, jeśli walczy z obojętnością.”
Z Placu Kazimierza Wielkiego przeszliśmy do budynku synagogi, gdzie ksiądz proboszcz Józef Drabik modlił się za zamordowanych żydowskich mieszkańców Brzeska słowami jednego z psalmów, a modlitwę w języku hebrajskim odmówił prof. Webber.
Kiedy wyruszyliśmy w stronę cmentarza żydowskiego, nie dało się nie myśleć o Żydach, którzy szli ta drogą we wrześniu 1942 roku. Czy żegnali się z rodzinnymi grobami mijając cmentarz? Pomagali starcom zmęczonym wielogodzinnym klęczeniem ? Nieśli na rękach najmłodsze dzieci?
Podczas Apelu Pamięci przedstawiciele 5 rodzin potomków brzeskich Żydów odczytali imiona swoich zamordowanych krewnych.
Leibisz Landau, mój dziadek
Mirel Landau, moja ciocia
Naftali Landau, mój kuzyn….
Tegoroczny Marsz Pamięci w szczególny sposób był poświęcony żydowskim uczniom przedwojennych szkół Brzeska i powiatu brzeskiego. Dlatego tak ważne jest, że to obecni uczniowie szkół Brzeska, Okocimia i Borzęcina odczytali imiona zamordowanych Żydów, którzy uczyli się w ich szkołach. Dzięki częściowo zachowanym metrykom szkolnym udało się ustalić imiona 1630 żydowskich dzieci, które przed wojną uczyły się w brzeskich szkołach powszechnych, 129 żydowskich uczniów i uczennic brzeskiego gimnazjum, 71 żydowskich dzieci ze szkoły w Okocimiu i 70 – ze szkół w Borzęcinie. Wojnę przeżyli tylko nieliczni.
Dzisiaj w Brzesku nie ma Żydów, ale podczas Marszu Pamięci byliśmy razem, Katolicy i Żydzi. I modlitwy za ofiary Holokaustu odmówili katolicki ksiądz Hieronim Wróblewski i ortodoksyjny Żyd Jonathan Webber.
I na koniec chciałabym bardzo serdecznie podziękować wszystkim obecnym na tym Marszu Pamięci i wszystkim wspierającym nasze działania od 2015 roku.
Urząd miasta Brzeska, Powiatowa i Miejska Biblioteka w Brzesku, Miejski Ośrodek Kultury w Brzesku, Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Brzesku – bez wsparcia tych organizacji nie dało by się nic zrobić. Szczególne podziękowania należą się również osobom z naszego Stowarzyszenia: Annie Kudła, Zuzannie Peters-Musiał, Bernadecie Styczeń, Elżbiecie Pajor, Damianowi Styrnie i Bogdanowi Brzyskiemu.
Trudno jest wymienić wszystkich. Wice-burmistrz Brzeska Grzegorz Brach, dyrektor brzeskiego liceum Ryszard Ostrowski, księża, uczniowie szkól Brzeska, Borzęcina i Okocimia, harcerze, potomkowie brzeskich Żydów i mieszkańcy Brzeska i powiatu brzeskiego, to nasza wspólna pamięć. Dziękuję!
Zdjęcia w tym artykule są autorstwa Roberta Sowy, Krzysztofa Wasyłka, Konrada Wójcika i Anny Brzyskiej.